Etken, Ettirgen, Edilgen
Eylemlerin Ettirgen ve Edilgen Çekimleri
Bu konuda eylemlerin son iki çekim türünü işleyeceğiz; ettirgen ve edilgen çekimler. Konuyu "Olmazsa Olmaz
Dilbilgisi" bölümüne dahil etmek için birçok geçerli sebep bulunsa da biz konuyu "Özel İfadeler" bölümünde ele aldık.
Bu haliyle bile "Olmazsa Olmaz Dilbilgisi" bölümü çok büyük, ayrıca ettirgen ve edilgen çekim şekillerinin kullanımı diğer çekim türleri kadar yaygın değil. Ettirgen ve edilgen çekimler öteden beri birlikte ele alınmıştır,
biz de buna uyduk. Konumuza eylemlerin ettirgen çekiminden başlıyoruz.
Ettirgen Çekim Nedir?
Eylemlerin ettirgen çekimi genellikle eylemi başkasına yaptırma olayını anlatmada kullanılır; Türkçe'de
açtırmak, getirtmek, çalıştırmak dediğimiz gibi. Ancak ettirgen çekimin bazen eylemin
yapılmasına izin verme anlamında kullanıldığı da olur. Bu ikinci anlamında ettirgen çekimle birlikte genellikle
「」 ve 「」 eylemleri de bulunur, böylece "yaptırma" mı "izin verme" mi denmek isteniyor
kolay anlaşılır.
（１） 。- Tümünü yedirmek.
（２） 。- Tümünün yenmesine müsaade etmek.
Özet
Ettirgen yapınının çekim kuralları. Çekimi yapılan eylemler rulu eylem işlevini kazanır.
- Rulu Eylemler - Sondaki 「る」 hecesini kaldırıp 「させる」 hecelerini ekleyin.
- Ulu Eylemler - Son hecenin ünlüsünü a ile değiştirin (hece değişir), buna 「せる」 hecelerini ekleyin.
- Özel Eylemler - 「」 eylaminin ettirgen hali 「」, 「」 eylaminin ise 「」.
Örnek rulu eylemler
| Yalın Hali | Ettirgen Hali |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
|
|
Örnek ulu eylemler
| Yalın Hali | Ettirgen Hali |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
|
|
Özel Eylemler
| Yalın Hali | Ettirgen Hali |
| |
| |
|
Örnekler
Burada ettirgen çekime birkaç örnek veriyoruz. Bağlamına göre cümlenin anlamı biraz farklı olabilir.
Cümlede 「」 veya 「」（） varsa anlamı "bir şeyin yapılmasına izin vermek" olur; yoksa cümle "birşeyi birine yaptırmak" anlamına gelir.
（１） がにを。
- Öğretmen öğrencilerine çok ödev yaptırdı.
（２） がを。
- Öğretmen [birinin] çok soru sormasına müsaade etti.
（３） はを。
- Bugün işe gelmememe izin veriniz lütfen. (İzninizle bugün evde dinleneyim.)
（４） は、。
- Şu bölümün şefi [işçileri] uzun saatler çalıştırır.
Bir şeyi yapmak için müsaade isterken genelde 「～ても」 kalıbı kullanılır (burada görmüştük).
（１） にか。
- Tuvalete gitmeme izin verir misiniz? (Soru muhtemelen bir gardiyana yöneltilmiş, öyle bir havası var)
（２） にもですか。
- Tuvalete gitsem olur mu? (Tuvaletinizi kullanabilir miyim?)
Edilgen Çekim
Edilgen eylemlerde işi yapan belli olmaz, iş özneye yöneliktir. Yani özne eylemin maduru olur.
Japonca'da edilgen eylemlerin kullanımı oldukça yaygın. Makale ve diğer düzyazı çeşitlerinde çok sık kullanılırlar.
Özet
Edilgen çekim rulu ve ulu eylemler için aynı şekilde yapılır. Meydana gelen eylemler rulu eylem işlevindedir.
- Rulu ve Ulu Eylemler - Son hece, ünlüsü / a / olacak şekilde değişir. Buna 「れる」 eklenir.
- Özel Eylemler - 「」 nun edilgen hali 「」, 「」 nunki ise 「」.
Örnek Rulu Eylemler
| Yalın Hali | Edilgen Hali |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
|
|
Örnek Ulu Eylemler
| Yalın Hali | Edilgen Hali |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
|
|
Özel Eylemler
| Yalın Hali | Edilgen Hali |
| |
| |
|
Örnekler
（１） がに！
- Yulaf peltesi biri tarafından yenilmiş!
（２） にだと。
- Herkesçe tuhaf biri olduğum söylenir.
（３） のをのは、だと。
- Işık hızını aşmanın imkansız olduğu düşünülür.
（４） はのに。
- Bu ders kitabı çok sayıda insan tarafından okunur.
（５） にをが、。
- (Yabancı biri tarafından) soru soruldu ama cevap veremedim.
（６） に、。
- Bu pakette var olanlar her şeyi içerir.
Edilgen Eylemleri Nezaket Gereği Kullanma
Japonca'nın bir özelliği de dolaylı anlatımın nezaket seviyesini artırmak için kullanılması. Bir cümlede
ne kadar dolaylı bir anlatım yoluna gidilmişse, cümle o kadar nazik sayılır. Örneğin eylemlerin çekimi olumsuz
olan sorular daha naziktir (「 しませんか？」 sorusu 「しますか？」 sorusuna göre daha kibar). Edilgen eylemler de
aynı maksatla kullanılabilir. Eylemi yapan cümleden belli olmadığı için sorunun muhatabı kendisinin
eylemden sorumlu tutulduğu hissine kapılmaz. Bir sonraki konumuzda daha üst nezaket seviyelerini de işleyeceğiz.
（１） ？- Ne yapacaksın?
（２） か？ - (nazik hali)
（３） か？- (edilgen nazik hali)
（４） か？- (yüceltme hali)
（５） でしょうか？- (yüceltme hali + belirsizlik durumu).
Dolaylı anlatımın dozu arttıkça cümle de pek tabi uzar.
Örnekler
（１） はか？
- Makbuz ne olacak? (aslı: Makbuzu ne edeceksiniz?)
（２） のにんですか？
- Yarınki toplantıya gidiyor musunuz?
Ettirgen-Edilgen Katmerli Çekimi
Ettirgen-edilgen katmerli çekimi, ettirgen çekimin edilgen çekimle birlikte kullanılmasından meydana gelir.
İki çekimin birlikte kullanımına Türkçe şu örnekleri verebiliriz: "kandırıldım", "öldürüldü", "yaptırıldı",
"ödettirildi". Burada çekim sırası önemli; eylimin önce ettirgen, sonra edilgen çekimi yapılır.
Şunu da belirtelim, katmerli çekimin Türkçe'ye çevirisini muadili çekimle yapmak her zaman
uygun olmuyor.
Özet
- Katmerli çekimin sırası her zaman önce ettigen sonra edilgen çekim biçiminde, tersi mümkün değil.
例） → →
例） → →
Örnekler
（１） はのに、。
- Kahvaltı etmek istemememe rağmen, zorla yedirdiler. (Aslı: Zorla yedirildim.)
（２） では、をが。
- Japonya'da zorla Sake içirilme olayı çok yaşanır.
（３） にも。
- Herif yüzünden iki saat beklemek zorunda kaldım. (Aslı: İki saat bekletildim.)
（４） にを。
- Annemle babam bana her gün ödev yaptırırdı. (Aslı: Ödev yaptırılırdım.)
Katmerli Çekimin Kısası
Hayli uzun 「せられる」 çekimi yerine ulu eylemlerle kullanılan daha kısa bir katmerli çekim var.
Bu kısa çekime burada konu bütünlügü açısından yer veriyoruz, yoksa öncelikle normal katmerli çekimi öğrenmek lazım.
Bu çekimle sadece bir hecelik kısalma elde edilir. Kısa çekim telaffuz zorluğundan dolayı 「す」 hecesi ile biten eylemlere uygulanmaz. Daha uzun olmasına rağmen 「さされる」 yerine 「させられる」 demek daha kolay oluyor.
Özet
-
Ku kısaltma yalnız 「す」 hecesiyle bitmeyen ulu eylemlere uygulanabilir. Önce son hecenin / u / olan ünlüsü
/ a / ile değiştirilir (hece değişir), buna sonra 「される」 heceleri eklenir.
例） → →
例） →
Örnekler
（１） がに。
- Öğrenciyi salonda ayakta tuttular.
（２） では、をが。
- Japonya'da zorla Sake içirilme olayı çok yaşanır.
（３） にも。
- Herif yüzünden iki saat beklemek zorunda kaldım.
)